Armoede en schulden vragen om stress-sensitieve dienstverlening

Donderdag 24 mei jl. organiseerde Versa Welzijn een inspiratiesessie Schuldpreventie in Lopes Dias in Hilversum voor professionals en vrijwilligers werkzaam binnen het sociaal domein in Hilversum. Hersenonderzoek leert dat financiële stress grote gevolgen heeft voor denken en handelen. Dat heeft consequenties voor de lokale dienstverlening. Gastspreker Nadja Jungmann, lector Schulden en Incasso aan de Hogeschool Utrecht, pleit voor een nieuwe kijk op de begrippen zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid. Als lector doet zij onderzoek en brengt zij wetenschappelijke kennis naar de werkvloer.

Presentatie Nadja Jungmann

Nadja Jungmann begon haar presentatie met een verwijzing naar de brede schuldaanpak die staatssecretaris van Ark van Sociale Zaken de dag tevoren bekend had gemaakt. Hoewel deze aanpak een veelheid aan maatregelen omvat, mist naar haar idee het belangrijkste: hoe bereiken we mensen die niet aankloppen bij schuldhulpverlening? Deze groep is in Nederland de laatste jaren, ondanks de positieve economische ontwikkelingen, verdubbeld. Vermoedelijk doen we een te groot beroep op zelfredzaamheid van mensen, verwachten we te veel van mensen.

Mensen die schulden hebben, ervaren vaak veel stress. Stress heeft een grote invloed op het functioneren van mensen. Mensen gaan reageren op basis van reflexen en handelen in het korte termijn belang. Stress maakt mensen impulsiever en emotioneler. Je kunt zaken minder goed analyseren, onthouden en leren, je verliest het overzicht en kunt intenties niet meer omzetten naar acties. Het geloof in eigen kunnen neemt steeds verder af.

 

Rechter foto: Nadja Jungmann (lector Schulden en Incasso aan de Hogeschool Utrecht) [l] & Anita Keita (directeur-bestuurder Versa Welzijn)[r]

Op basis van deze kennis uit de hersenwetenschappen heeft men in de Verenigde Staten inmiddels gekozen voor een andere aanpak van armoede en schulden. Deze nieuwe aanpak noemt men Mobility Mentoring.  Uitgangspunt is dat mensen “niet kunnen”, in plaats van “niet willen” (zoals vaak gedacht wordt). Stress blokkeert. Het hoofd van mensen met schulden loopt gewoon over. Als je daar als dienstverlener oog voor hebt, kun je veel meer mensen met schulden helpen en uit de schulden krijgen.

In Nederland spreekt men ook wel over stress-sensitieve dienstverlening. De hoofdpunten uit deze aanpak zijn:

  • Geen stress toevoegen in de dienstverlening: hier vallen bijvoorbeeld zaken onder als vriendelijke inrichting van gespreksruimtes, begrijpelijke brieven en een heldere website.
  • Steunende interactie: dit betekent voor de dienstverleners bijvoorbeeld het op een andere manier stellen van vragen en voeren van gesprekken, empathie tonen en positieve feedback geven. 
  • Psycho-educatie: mensen inzicht geven in hun eigen gedrag, laten zien hoe stress doorwerkt in gedrag en samen tot een plan te komen hoe je dat gedrag kunt veranderen.
  • Helpende instrumenten en tools bieden: lange termijn doelen ontwaren en korte termijn actie ondersteunen.
  • Schaarste opheffen: dit betreft de sociaal-juridische en financiële kant van de onderliggende problemen: kennis van zaken van belastingen, toeslagen e.d. bij de dienstverleners.

Knelpunten in de uitvoering

Na afloop van de presentatie werden alle deelnemers uitgenodigd om in groepen uit een te gaan en te discussiëren over stress-sensitieve dienstverlening en hoe je dat gezamenlijk kunt ontwikkelen. Wat zijn daarbij knelpunten en dilemma’s?

Wie voert de regie in het aansturen en coördineren van alle partijen die bij schuldhulpverlening zijn betrokken? De gemeenten zijn verantwoordelijk, maar in het plan van de staatssecretaris wordt in de regiefunctie helaas niet voorzien, vertelt Nadja Jungmann. Hier ligt dus nog veel werk. Te beginnen met het in kaart brengen van alle partijen die een rol spelen, inventariseren wat zij nodig hebben en welke knelpunten zij ervaren.

Een ander knelpunt, aldus de deelnemers aan de inspiratiesessie, betreft de scheiding tussen professionals en vrijwilligers. Waar trek je die? Nadja Jungmann geeft aan dat deze grens inderdaad vaak nog niet uitgewerkt is. Vrijwilligersorganisaties hebben grenzen aan hun kunnen. Het is van belang om gezamenlijk een visie te ontwikkelen.

Naar aanleiding van een vraag over vroegsignalering benadrukt Nadja Jungmann dat het niet voldoende is om mensen met schulden te vinden. Enkel het leggen van contact en het aanbieden van hulp lost de problemen niet op. Het gaat echt om een andere benadering. Mensen moeten zelf realiseren dat ze een probleem hebben, ze moeten hun eigen denkproces doorlopen. Daarbij moet je ze ondersteunen. Geef mensen de ruimte om hun eigen hulpvraag te formuleren. Pas dan komen ze in beweging.

Het vervolg

Het individuele en maatschappelijk belang om mensen uit de schulden te krijgen is groot. Vanuit De Ontmoeting, een samenwerkingsverband van bestuurders van maatschappelijke organisaties in de Gooi & Vechtstreek dat gemeenten adviseert, is Anita Keita, directeur-bestuurder Versa Welzijn, de houder van de portefeuille Schulden. In dat kader gaat Versa Welzijn het komende jaar lunchbijeenkomsten ‘Broodje Belegd’ organiseren over dit onderwerp om te komen tot een gezamenlijke visie en methodiek en een betere samenwerking. Han Baeten van Versa Welzijn gaat dit trekken. De planning van de bijeenkomsten zal Versa Welzijn nog voor de zomervakantie bekend maken.

Meer informatie

Presentatie Nadja Jungmann – Inspiratiesessie Schuldpreventie – 24 mei 2018

https://schuldenenincasso.nl/

http://www.platform31.nl/publicaties/vernieuwde-editie-de-eindjes-aan-elkaar-knopen

Han Baeten, hbaeten@versawelzijn.nl, 06-12 82 18 93